Vegbasket_F Delventhal

Frankrijk, pionier van lokale fair trade in Europa

In Frankrijk heeft de lokale eerlijke handel zich ontwikkeld door Noord-Zuid-handelsinitiatieven, zoals Ethiquable en Alter Eco, maar ook door de Franse boerenbeweging. De nationale wet inzake eerlijke handel leidt alles in goede banen, net als het charter voor eerlijke handel ‘Origine France’. Niet minder dan acht labels certificeren producten of diensten. Een overzicht. 

De pioniers

In Frankrijk lanceerden twee bekende fairtradespelers, Alter Eco en Ethiquable, in 2011 een eerlijke, bio- en lokale aanpak ten voordele van kleine Franse boeren. Ethiquable heeft altijd al de kleine boeren verdedigd. Geen sprake van om ‘eerlijke’ producten van grote plantages op de markt te brengen. Trouw aan deze logica steunt het gamma ‘Paysans d’ici’ op een charter om in Frankrijk kleinschalige landbouw te behouden. Alter Eco van zijn kant heeft een gamma van Franse landbouwproducten gelanceerd met Corab, een biologische coöperatieve gespecialiseerd in peul-, graan- en oliehoudende gewassen (1). Vóór deze twee ‘klassieke’ fairtradebedrijven was er al Biocoop, een netwerk van kleinhandelaars, dat al geruime tijd Noord-Zuid-fairetradeproducten verdeelt en in de jaren 2000 partnerschappen is aangegaan met Franse producentenorganisaties.

De wet inzake eerlijke handel

De Franse wetgeving, van toepassing op kleine ondernemingen, beschrijft en erkent sinds 2005 het begrip ‘eerlijke handel’. In mei 2014 werd dit begrip uitgebreid tot de Noord-Zuidrelaties.

Deze wet, die past binnen de nationale strategie voor duurzame ontwikkeling, verduidelijkt dat eerlijke handel ”als doel heeft om werknemers die vanwege hun precaire toestand, loon en kwalificaties economisch achtergesteld zijn en die in democratisch bestuurde structuren georganiseerd zijn, te verzekeren van economische en sociale vooruitgang door middel van handelsrelaties met een afnemer”.  

Die relaties moeten aan drie voorwaarden voldoen:

  • Een langlopende verbintenis.
  • De betaling van een lonende prijs ”vastgesteld op basis van geïdentificeerde productiekosten en evenwichtige onderhandelingen tussen de contractanten”.
  • ”De toekenning door de afnemer van een bijkomend verplicht bedrag bedoeld voor collectieve projecten, bovenop de aankoopprijs of geïntegreerd in deze prijs, om de vaardigheden en capaciteitsopbouw van de werknemers en hun organisatie te versterken.”

Daarnaast moeten ondernemingen die verkondigen dat ze deze principes aanhangen ”informatie verschaffen over de traceerbaarheid van de producten” en deelnemen ”aan bewustmakings- en vormingsactiviteiten in verband met sociaal en ecologisch duurzame productie- en consumptiewijzen”.

Alleen producten die aan deze verschillende voorwaarden voldoen, mogen de term ‘eerlijke handel’ opnemen in hun verkoopbenaming.(2)

Nationaal Charter van ‘Commerce équitable Origine France'(3)

Het nationaal charter van ‘Commerce équitable local’ dat in 2014 werd opgericht, kreeg in 2018 een nieuwe naam: Charte Nationale du Commerce Equitable Origine France (4). Het charter kwam er op initiatief van het Plateforme du Commerce Equitable (PFCE – vandaag Commerce Equitable France) en het netwerk van initiatieven voor burgerlandbouw en territoriale landbouw (Inpact National), in samenwerking met de Fédération Nationale d’Agriculture Biologique (Fnab).

Het omvat dertien basisprincipes die rond drie engagementen zijn opgebouwd: in een eerlijke en verantwoorde handelsrelatie, voor een duurzame burgerlandbouw, en voor een verandering van de handelspraktijken. ”Dit charter wil de vele economische standaarden en labels die de jongste jaren zijn ontstaan, samenbrengen en ze zichtbaarder en coherenter maken. Daarmee komt het tegemoet aan een sterke vraag bij de burgers naar eerlijkere economische relaties, ook in Frankrijk. Het moet ons in staat stellen om de aan de gang zijnde experimenten te consolideren en ze een kader te geven om goede praktijken uit te wisselen en erop verder te bouwen.”

Dit charter is geen garantiesysteem als basis voor een certificeringsmechanisme maar biedt een referentiekader.

Basisprincipes van het charter

I.    ENGAGEMENT VOOR EEN EERLIJKE EN VERANTWOORDE HANDELSRELATIE
  • Een transparante en lonende prijs
  • Een handelsrelatie op lange termijn
  • Een niet-exclusieve relatie die de autonomie van de producenten vrijwaart
  • Een gedeeld ontwikkelingsproject
  • Een ecologisch verantwoorde keten
  • Arbeidsvoorwaarden die de menselijke waardigheid respecteren
II.  ENGAGEMENT VOOR DUURZAME BURGERLANDBOUW
  • Een territoriale burgerlandbouw
  • Duurzame, autonome en transparante landbouwpraktijken die steunen op biologische en/of agro-ecologische productiemethoden van boerenlandbouw
  • Een democratische producentenorganisatie op mensenmaat
  • Een productie die op lokale middelen en eigenheden is gebaseerd
III.  ENGAGEMENT VOOR EEN VERANDERING VAN DE HANDELSPRAKTIJKEN
  • Transparantie en communicatie ten aanzien van de consumenten
  • Bewustmaking en vorming van de consumenten
  • Lobbywerk bij economische en politieke besluitnemers

Julie Maisonhaute, verantwoordelijke voor eerlijke handel Origine France bij Commerce Equitable France, legt uit dat een derde van de fairtradeproducten die vandaag in Frankrijk wordt verkocht, producten uit Frankrijk zijn: ”Dat is dus een belangrijke tendens. We stellen een groei van circa 20% vast, met momenteel meer dan 10.000 Franse producenten en meer dan 80 producentenorganisaties evenals een veertigtal ondernemingen en industriëlen. In 2019 was eerlijke handel Origine France goed voor meer dan 500 miljoen euro verkoop aan de consument.”(5)

Franse fairtradelabels met een lokale dimensie

Biopartenaire

Biopartenaire[6] een label dat in 2002 werd opgericht, brengt biologische landbouw en eerlijke handel samen: bio garandeert namelijk niet dat de producenten een eerlijk loon krijgen en eerlijke handel impliceert niet noodzakelijk milieuvriendelijkheid. 

Het label biedt een kader voor de relaties tussen producenten, grondstoffenleveranciers, groothandelaars en verwerkers en garandeert de producenten afzetmarkten voor een gewaarborgde minimumprijs gedurende een periode van minstens drie jaar.  Voor verwerkers is het handig omdat ze kwaliteitsproducten tot hun beschikking krijgen. In elke fase van de keten worden controles uitgevoerd door externe organismen op basis van het lastenboek van twee standaarden: Fair for Life en FiABLE.

Biopartenaire heeft ervoor gekozen om zijn label enkel toe te kennen aan producten die in winkels voor biologische voeding of vergelijkbare handelszaken worden verkocht. Het gaat om meer dan 700 producten uit 60 sectoren overal ter wereld, waarvan 15 in Frankrijk: van granen over thee, rijst, vlees en aromatische en medicinale planten tot en met cashewnoten.

Label Tourisme équitable

L’Association pour le Tourisme Equitable et Solidaire(7) is een Frans netwerk van actoren en specialisten op het vlak van eerlijk en solidair toerisme. Het werd opgericht in 2006 en verenigt reisagentschappen, tussenpersonen en aangesloten leden die van reizen een hefboom voor ontwikkeling en internationale solidariteit willen maken.

Het label Tourisme Equitable was aanvankelijk voorbehouden aan reisagentschappen, maar kan sinds begin 2020 door alle actoren uit de toeristische sector in Frankrijk worden aangevraagd. Het is niet langer nodig om lid te zijn van ATES. Professionals die zich inzetten voor een ethisch, verantwoord en solidair toerisme en die hun reis-, activiteits- of onthaalaanbod een meerwaarde willen geven, kunnen het label verwerven. Het richt zich tot gespecialiseerde en algemene reisagentschappen die hun aanbod geheel of gedeeltelijk willen laten certificeren, en tot toeristische onthaalstructuren in Frankrijk (verblijfsaccommodaties, recreatieparken, culturele sites, aanbieders van activiteiten, evenementen, restaurants, receptieve agentschappen in Frankrijk …).

Op basis van bijna 50 criteria staat het label garant voor een eerlijk beheer van de aankopen en partnerschappen, een milieuvriendelijke activiteit die zuinig omspringt met natuurlijke hulpbronnen, een democratisch en eerlijk bestuur van de organisatie, en een activiteit die lokaal verankerd is en de lokale bevolking ten goede komt.

Agri-Ethique

Agri-Éthique werd in 2013 opgericht door de coöperatieve groep Cavac in de Vendée (7) en is op dit ogenblik het belangrijkste Franse fairtradelabel. Alles begon met de graansector als reactie op de volatiliteit van de prijzen, maar ondertussen is Agri-éthique ook te vinden in de melk-, rund-, varkens- en peulvruchtensector. Het label werkt met 19 producentengroepen en meer dan 1300 landbouwers en veetelers.

De werking van Agri-éthique berust op multilaterale afspraken voor een periode van minstens drie jaar tussen landbouwers, opslaghouders, verwerkers en verdelers om eerstgenoemden economische zekerheid en een eerlijk loon te garanderen. De productiekosten in de betreffende regio en de kenmerken van de landbouwbedrijven uit de sector dienen als basis voor het bepalen van de gewaarborgde prijzen.

In 2019 was het label goed voor een omzet van 252 miljoen euro, wat neerkomt op 58% van de totale omzet uit producten die als Commerce Equitable Origine France zijn gelabeld. Afgezien van de gegenereerde volumes is het label ook belangrijk om de conventionele landbouwsectoren warm te maken voor het systeem en hen te begeleiden bij de agro-ecologische omschakeling.

Bio Equitable En France

27 landbouwverenigingen die 4.000 producenten vertegenwoordigen, 26 biologische landbouwbedrijven, de coöperatie Ethiquable en het Biocoop-netwerk (637 winkels) richtten op 12 mei 2020 een vereniging op om het label BIO EQUITABLE EN FRANCE  (8) te ontwikkelen en samen met de consumenten een nieuw economisch model uit te bouwen. Om coherente ketens te creëren, besloten de verenigingen ook de verwerkingsbedrijven (melkerijen, vleeswarenbedrijven, maalderijen …) bij het label en het bestuur ervan te betrekken. 

Het label richt zich op familiale boerderijen die als zelfstandige groepering zijn georganiseerd. Criteria bepalen precies de omvang van de bedrijven, zodat de talloze boerderijen die op het grondgebied banen scheppen en inkomsten genereren, kunnen worden ondersteund. Het label richt zich tot zelfstandige producentengroeperingen en afzetters van hun producten die coöperatieve en democratische waarden huldigen. De boerderijen moeten over een biocertificering beschikken. De invoering van agro-ecologische methoden maakt integraal deel uit van de omschakeling naar andere productiewijzen die door het label worden aangemoedigd.

Het label waarborgt door de producenten vastgestelde prijzen en een regelmatige controle. Elke producentengroepering bepaalt haar prijzen op basis van:

  • de kosten van de landbouwproductie (inclusief het landbouwrisico);
  • een toereikende bezoldiging om in de basisbehoeften te voorzien en de levenstandaard te verbeteren van de producenten en hun gezinnen;
  • een marge waardoor de producentenverenigingen hun werkingskosten kunnen dekken en de nodige investeringen doen om de efficiëntie van hun productiemiddelen en de commercialisering van hun producten te verbeteren.

Sinds september 2020 krijgen alle producten van ‘Paysans d’ici’ het label BIO EQUITABLE EN FRANCE.

Bio.Français.Equitable

Bio.Français.Equitable (9) werd begin 2020 opgericht door de Franse Fédération Nationale d’Agriculture Biologique, die belast is met het bestuur, in samenwerking met het distributiemerk Picard. Courgettes, maïs, sperziebonen en wortelen zijn de belangrijkste producten. Ze worden in eerste instantie in 87 verkooppunten in het zuidwesten van Frankrijk verkocht.

Wereldwijde internationale labels

Twee ‘klassieke’ fairtradelabels, Fair for Life en WFTO, hebben een wereldwijde draagwijdte en kunnen lokale eerlijke producten certificeren, ook al certificeert WFTO, de wereldorganisatie voor eerlijke handel, voorlopig geen enkel Frans product.

Fair for Life

Het certificeringsprogramma Fair for Life (10) werd in 2006 opgericht in Zwitserland door Bio-Foundation en het IMO (Institute for Marketecology).

Dit programma had als doel om alle producenten en actoren van eerlijke handel – ook deze die niet aan de voorwaarden van Fairtrade International voldoen – toegang te verlenen tot een onafhankelijke certificering die aantoont dat zij bepaalde criteria in acht nemen zoals eerlijke verloning, afwijzing van dwangarbeid en kinderarbeid, vrijheid van vereniging, en veilige en waardige arbeidsomstandigheden. Fair for Life is een label voor alle producten, alle landen en alle productieketens.

In 2017 werden de normen van Fair for Life en Ecocert Equitable samengevoegd tot de nieuwe Fair for Life-certificering, beheerd door Ecocert SA. Tal van fairtradeproducten van Origine France dragen het Fair for Life-label. Zo werden de Vignobles Gabriel & Co in augustus 2020 als eerste Franse wijnbouwbedrijf erkend voor hun eerlijke handel.

Het garantiesysteem van WFTO

In 2013 lanceerde de World Fair Trade Organisation (WFTO) een garantiesysteem voor eerlijke handel (11) op maat van haar leden.

Het systeem omvat vijf elementen: een toelatingsprocedure voor nieuwe leden, een zelfbeoordelingsprocedure, een controleaudit, een peer-beoordeling en de Fair Trade Accountability Watch (FTAW), een participatief opvolgingsmechanisme waarmee iedereen de niet-naleving van de criteria kan melden.

De leden die de verschillende fasen van het garantiesysteem hebben doorlopen, krijgen het statuut van ‘gecertificeerde fairtrade-organisatie (Guaranteed Fair Trade Organisation) en mogen op hun producten het WFTO-label aanbrengen. Dit garandeert dat deze producten beantwoorden aan de criteria voor eerlijke handel die de WFTO heeft opgesteld. 

Tijdens de algemene vergadering van 2017 in Delhi besliste de WFTO om haar systeem open te stellen voor producenten uit het noorden. Zij moeten de basisvoorwaarden van de WFTO alsook de tien principes van eerlijke handel naleven.

Om lid te worden van de WFTO moeten actoren uit het noorden overigens economisch achtergestelde kleine producenten, ambachtslieden of boeren zijn, of samenwerken met een groep (d.w.z. een vereniging of coöperatieve) van achtergestelde kleine producenten, ambachtslieden of boeren.

Kleine producenten (ambachtslieden of boeren) worden gedefinieerd als organisaties die op kleine schaal actief zijn en niet de middelen hebben om grote volumes te leveren zoals industriële producenten.

Boeren moeten een certificering voor biolandbouw of landbouw in omschakeling kunnen voorleggen of moeten deelnemen aan een participatief garantiesysteem (PGS). (12)

Max Havelaar France

Le plus connu des labels de commerce équitable, le label Fairtrade, ne certifie pour l’instant pas de produits équitables « Nord-Nord », sauf en France où Max Havelaar  expérimente depuis le 5 mai 2021 un élargissement de sa mission au commerce équitable de produits locaux en travaillant plus particulièrement sur les filières blé du Gers et lait des Charentes et du Poitou.

Max Havelaar utilise une méthode de fixation du prix garanti en fonction du territoire et d’un objectif chiffré de revenu. « Nous avons utilisé les leçons de nos filières historiques pour créer ce nouveau cahier des charges adapté à la France, en dialoguant avec les producteurs. » affirme Blaise Desbordes, DG de Max Havelaar France.

La traditionnelle prime collective propre au commerce équitable, l’éligibilité automatique en cas de conversion vers le bio et un cahier des charges compatible Haute Valeur Environnementale-HVE, sont des outils d’accompagnement vers une agriculture durable. L’approche territoriale et l’éligibilité des jeunes en installation contribueront au maintien de l’activité agricole dans les territoires en déprise. Le Logo Fairtrade pourra être apposé sur les produits avec une mention distinctive Nord.

D’autres projets pilotes devraient voir le jour en Espagne et en Italie sur des filières comme les tomates et les oranges.

Les principales garanties du standard Fairtrade/Max Havelaar pour les filières blé et lait en France

Pour les producteurs et productrices

• Un prix minimum payé aux agriculteurs et défini sur la base des prix de revient

• Une prime financée par l’ensemble des maillons en aval de l’organisation de producteurs, gérée collectivement par les producteurs et dédiée aux projets sociaux et à la transition écologique

• Engagement de l’ensemble de la filière sur des contrats pluriannuels

Pour améliorer l’impact de l’engagement des acteurs de la filière équitable

• Certification destinée aux agriculteurs vulnérables des territoires vulnérables

• Certification destinée aux agriculteurs jeunes installés
• Certification conçue pour soutenir la transition écologique
• Certification adressée aux agriculteurs organisés collectivement

Support de l’organisation collective aux producteurs

• Accompagnement pour atteindre les exigences de la certification

• Formation à des pratiques plus durables

Pour l’environnement et la santé humaine

• Contrôle du respect du cadre réglementaire environnemental

• Critères articulés avec la certification Haute Valeur Environnementale – HVE
• Encadrement de l’utilisation des produits phytosanitaires
• Exigence évolutive sur les marqueurs transition écologique (utilisation des produits phytosanitaires, fertilisation, stockage des effluents d’élevage, utilisation de l’eau, couverture des sols, entretien des espaces de biodiversité, alimentation animale, bientraitance animale…).


Samuel Poos, coordinateur du Trade for Development Centre

Foto: F Delventhal
[1] Alter Eco fait aujourd’hui partie de l’entreprise Bjorg, Bonneterre et Compagnie  et a abandonné le commerce équitable de produits français.
[2] Wet nr. 2005-882 van 2 augustus 2005 ten behoeve van kleine en middelgrote ondernemingen (Artikel 60), gewijzigd door wet nr. 2014-856 van 31 juli 2014 betreffende de sociale en solidaire economie – artikel 94 en door wet nr. 2019-486 van 22 mei 2019 betreffende de groei en omvorming van de ondernemingen – artikel 173. Om de volledige tekst van de wet en de uitvoeringsbesluiten te lezen, zie: https://www.commercequitable.org/wp-content/uploads/le-commerce-equitable/orientation_reglementation_labelsvf.pdf
[3] https://www.commercequitable.org/notre-collectif/commerce-equitable-origine-france/
[4] Charte du commerce équitable origine France, Principes fondamentaux du commerce équitable appliqués aux agricultures citoyennes et durables en France, 2018.
[5] Webinaire sur la responsabilité sociétale des entreprises et commerce équitable en période de crises organisé par le Trade for Development Centre et The Shift le 29 septembre 2020. Plus d’info : https://www.tdc-enabel.be/fr/2020/05/26/save-the-date-responsabilite-societale-des-entreprises-et-commerce-equitable-en-periode-de-crises/
[6] https://www.biopartenaire.com/
[7] https://www.agriethique.fr
[8] https://www.ethiquable.coop/page-dactualites-mag/bio-equitable-france-nouveau-label-dans-vos-rayons
[9]https://www.fnab.org/nos-actions/filieres-de-commercialisation/1070-qu-est-ce-que-le-label-bio-francais-equitable-porte-par-la-federation-nationale-d-agriculture-biologique-fnab
[10] Voir la partie « Quelques initiatives de commerce équitable local en Europe » consacrée aux initiatives développées dans différents pays européens et en France en particulier. 
[11] http://www.wfto.com/standard-and-guarantee-system
[12] WFTO-Europe, Nothern Producers Within WFTO, Factsheet, avril 2018 : https://wfto-europe.org/wp-content/uploads/2018/04/Factsheet_NorthernProducersWithinWFTO_Apr20182.pdf

Lisez aussi

Studie: Belgische en Europese lokale fair trade

In 2009 bereikt de melkcrisis in Europa een hoogtepunt: de prijzen die de boeren voor hun melk krijgen, volstaan niet eens om de productiekosten te dekken. Sindsdien is er weinig tot niets veranderd. Dus eisen de boeren uit onze streken ook een eerlijke prijs en een eerlijke handel.

En de Belgische consumenten zijn helemaal mee: 73 % van de mensen in België vindt dat eerlijke handel ook mogelijk moet zijn voor producten van Belgische of Europese boeren, zo blijkt uit de barometer 2020 over eerlijke handel gepubliceerd door het Trade for Development Centre (TDC).

Share on facebook
Facebook
Share on twitter
Twitter
Share on linkedin
LinkedIn
Share on whatsapp
WhatsApp
Share on email
Email
Share on print
Print

Deze website gebruikt cookies om uw gebruikerservaring zo aangenaam mogelijk te maken.